گنجعلی*خان از سرداران سلحشور دربار صفویه بود که به سال ۱۰۰۵ قمری به فرمان شاه عباس صفوی حاکم کرمان شد.
او مردی لایق و حاکمی دلیر و مدیر بود. دوران حکومت وی در کرمان از روشن*ترین دوران تاریخی این دیار است.
در این دوره کرمان از ثبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خوبی برخوردار بود و این وضعیت از لیاقت و کفایت حاکم گنجعلی*خان سرچشمه می*گرفت.
اقدامات عمرانی چشمگیری در دوران حکومت وی (1005 – 1034 قمری) صورت گرفت و او سعی داشت شهر ضعفا را لااقل به دهکده اغنیا تبدیل نماید.
از جمله بناهای عام المنفعه که به دستور این حاکم در شهر کرمان ساخته شد، مجموعه گنجعلی*خان است که در دوران حکومت او احداث و امروزه از جاذبه*های تاریخی و دیدنی شهر کرمان محسوب می*شوند.



مجموعه گنجعلی*خان از جاذبه*های مهم گردشگری شهر کرمان است و شامل میدان، مسجد، حمام، بازار، سرا و سایر ابنیه دیگری است.
این مجموعه که در مرکز شهر کرمان و در حاشیه بازار واقع شده، در ساخت، شکل گیری و تکامل بازار کرمان تأثیر گذار بوده است.
مساحت مجموعه قریب به 11000 متر مربع است که دارای یک میدان می*باشد و سایر آثار و ابنیه در محورهای شرقی – غربی و شمالی – جنوبی آن شکل گرفته*اند.
به منظور تکامل مجموعه و با توجه به کاربری*های متفاوت بازارها و مساجد کوچکی در چهار جناح میدان بنا کرده*اند و یک مسجد اختصاصی در ضلع شرقی میدان وجود دارد که با توجه به تزیینات منحصر به فرد، می*توان آن را موزه*ای از هنرهای بدیع معماری برشمرد.

حمام گنجعلی*خان:
یکی از مهمترین بناهای مجموعه، حمامی است که در ضلع جنوب میدان و در میانه بازار بزرگ کرمان واقع است و در سال 1020 قمری ساخته شده و معمار آن سلطان محمد، معمار یزدی بوده است.
حمام گنجعلی*خان اثری بدیع از نقاشی*ها، مقرنس کاری*ها، کاشیکاری*ها و گچبرهای زیبا همراه با استفاده از تزیینات سنگی بسیار ظریف است.
این حمام 26 متر طول 30 متر عرض و حدود 1300 متر مربع زیربنا دارد، که شامل سردر، دالان ورودی، رختکن، هشتی حدفاصل گرمخانه، خزینه، چال حوض، بخش خصوصی و تون می*باشد.
این حمام تا حدود 60 سال پیش دایر بوده اما در حال حاضر کاربری گردشگری پیدا کرده و همه روزه به ویژه در ایام تعطیل، پذیرای بازدیدکنندگان بسیاری است.
در این حمام مجسمه*های مومی ملبس به لباس*های سنتی مردم کرمان، صحنه*هایی از استحمام به شیوه سنتی را به نمایش گذاشته*اند.
در کنار این مجسمه*ها وسایل مختلف حمام نیز نمایش داده می*شود. این مجسمه*ها در سال 1352 در دانشکده هنرهای زیبای تهران، طراحی و به این محل منتقل شدند.


میدان گنجعلی*خان:
از دیگر آثاری که از مجموعه گنجعلی*خان بر جای مانده، میدانی در بخش مرکزی شهر کرمان است که در حاشیه بازار بزرگ واقع شده است و همانند میدان*های نقش جهان در اصفهان و یا میرچخماق در یزد، در اطراف خود بعضی از عناصر شهری را گردآورده است.
در 3 ضلع میدان گنجعلی*خان بازار واقع شده و در ضلع دیگرش سرای گنجعلی*خان قرار دارد.
وجود حمام، آب انبار، ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق، این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده است. طاق*نماهای آجری، کاشیکاری، فضای سبز، حوض آب و دیگر آثار دیدنی، بر زیبایی این میدان افزوده اند.

مسجد گنجعلی*خان:
مسجد در ضلع شرقی و در جوار سرای گنجعلی*خان واقع شده است. ورودی آن از طریق طاق*نماهای میدان است که ساده اجرا شده*اند. در بدنه داخلی طاق*نما تزیینات گچبری با طرح گره دیده می*شود که تماشاگر را به خود جلب می*کند.
تاریخ احداث مسجد سال 1700 قمری است. نقشه گنبدخانه مربع است که در پاکار تبدیل به 8 و در مرکز گنبد تبدیل به نورگیر 12 ضلعی شده است. تمامی سطح داخلی گنبد با مقرنسکاری و تزیینات مرسوم دوره صفویه تزیین شده است.


ضرابخانه (موزه سکه):
این بنا در اواسط بازار غربی و در شمال میدان واقع است. نقشه آن چهار طاقی و به شکل 8 ضلعی می باشد که دارای گنبد مرکزی و ایوان های جانبی است. طاق*ها و ایوان*های ضرابخانه با گچبری*های زیبایی تزیین گردیده است.
این بنا از آثار اواخر دوره گنجعلی*خان است و محل ضرب سکه و مسکوکات طلا و و نقره دولتی بوده است و در حال حاضر انواع سکه*های قدیمی در غرفه*های آن به نمایش گذاشته شده و یکی از معتبرترین موزه*های سکه ایران است.

آب انبار:
این بنا در حد میانی بازار غربی قرارگرفته است و دارای سردری زیبا با تزیینات مربوط به دوره صفویه می*باشد. تاریخ احداث آن 1029 قمری است. آب انبار به دستور علیمردان خان پسر گنجعلی*خان بنا شده است و معمار آن استاد عبدا… بوده است.
این آب انبار با دهلیزی طولانی و راه پله به پا آب راه دارد و مخزن آن در این قسمت واقع شده است. این محل یکی از معتبرترین آب انبارهای شهر در عصر خود تلقی می*شده است.


سرای گنجعلی*خان:
در ضلع شرقی میدان و در محور آن سردر بلند و زیبایی وجود دارد که تاریخ احداث آن سال 1007 قمری می*باشد. ساختمان این سرا در دو طبقه احداث شده است.
در طبقه زیرین دکاکین و در طبقه بالا حجره*های تجار ساخته شده*اند. نمای این سرا دارای کاشیکاری معرق بوده است. طرح*های مورد استفاده نقوش مرسوم عصر صفویه است که تحت تأثیر هنر نقاشی چین و مغول می*باشند.
نقشه سرا چهار ایوانی است که در ایوان*های شرقی و شمالی و جنوبی تزییناتی از نوع گچبری و نقاشی وجود دارد و در دوره*های بعدی ورودی*هایی از طرفین شمال و جنوب به داخل آن گشوده*اند که سرا را به بازارهای اختیاری و نمد مالی متصل می نماید.


بازار گنجعلی*خان:
این بازار خط مستقیمی است که در دو سوی آن دو دروازه ورودی و خروجی شهر یعنی دروازه ارگ و دروازه مسجد (وکیل) قرار دارد.
طول آن حدود 3 کلیومتر است و متشکل از کاروانسراها، سراها و تیمچه*هایی است که همگی در دو راستای عمود بر هم جای گرفته*اند.
بخشی از بازار بزرگ کرمان در مجاورت مجموعه گنجعلی*خان قرار دارد که بازار مسگری و بازار گنجعلی*خان از آن جمله*اند. بازار مسگری در امتداد بازار کلاه مالی در ضلع شمالی و شرقی میدان گنجعلی*خان هستند که عناصری مثل ضرابخانه و آب انبار در آن قرار گرفته*اند.
همچنین بازار جنوبی گنجعلی*خان که حمام در اواسط آن قرار دارد و بخشی از بازار بزرگ (راسته بازار) را تشکیل می*دهد و در امتداد بازار سراج*ها قرار دارد.
در تلاقی بازار غربی و جنوبی در گوشه جنوب غربی، چهار سوق بزرگ شکل گرفته که معماری این فضا در نوع خود کم نظیراست.